عَيْناً فيها تُسَمَّى سَلْسَبيلا

(آیه هجده سوره انسان)

بحث اول : چکیده‌ درس گذشته و تکمیل آن

در نشست اول بحث چیستی فلسفه‌های مضاف ، اقسام آن و تفاوت فلسفه های مضاف با فلسفه ی مطلق ارائه گردید. خلاصه ی آن نشست این شد که فلسفه های مضاف در واقع دانشهایی فرانگر هستند هستند یعنی از بیرون یک دانش یا یک پدیده  به درون آن  نگاه می کنند تا زوایای مختلف آن دانش را بررسی کنند . کاری به مسائل ریز آن دانش یا اجزای آن پدیده ندارند . و اصلا به درون مضاف‌الیه خود سرک نمی‌کشند. از بیرون نگاه می کنند و در واقع شخصیت آن را، مورد بحث و بررسی قرار می دهند. فلسفه‌های مضاف کارشان این است.

    در یک مثال روشن کننده همین دانش فقه را ببینید گاه کسی مثل صاحب جواهر یا صاحب ریاض یا شهیدین (لله دَرُّهُم و علی الله أجرهم) می رود درون دانش فقه حالا چه مسائل خُرد این دانش را بحث کند و چه مسائل کلانش را . اما محقق دیگری را هم می‌توان تصور کرد که بیرون از دانش فقه می ایستد و به درون دانش فقه نگاه می کند  و مثلا این پرسشها را مطرح می‌کند که تعریف فقه چیست؟ تاریخ فقه و ادوار آن چیست؟ منابع فقه چیست؟ روشهای فقاهت کدامند؟ مکاتب فقهی چه فرقی با هم دارند؟

کسی دین را از بیرون نگاه کند . تاریخ دین ، اقسام دین ، سیری که برآن گذشته است . آثاری که دین داشته است . مبانی آن ، منابع آن ، با اینکه می داند دین یک دانش نیست . اما ما امروزه فلسفه ی دین زیاد می شنویم .فلسفه ی اخلاق که خود یک گرایش است در مراکز علمی و دانشگاهی و در کشورهای اسلامی و غیر اسلامی، البته اخلاق گاهی به عنوان یک دانش مطرح می شود ، می‍‌دانید که اخلاق به معنای گزاره هایی علمی می تواند یک دانش باشد  ولی اخلاق به معنای خصلتهای نیک و بد انسانی یک پدیده است.

   از همین جا در یک تقسیم کلان فلسفه‌های مضاف تقسیم شد به فلسفه‌های مضاف به علم مثل فلسفه‌ی فقه وفلسفه‌های مضاف به غیر علم مثل فلسفه‌ی دین. البته فلسفه به هر چیزی هم اضافه نمی شود . باید یک چیزی باشد که قابلیت بحث داشته باشد مثلا فلسفه ی دین ، فلسفه ی اخلاق ، فلسفه ی معرفت ، فلسفه ی زبان ، فلسفه ی هنر.  مثلا به عنوان یک پدیده و یک چیزی که وجود دارد انسان آنرا بررسی کند. ولی چیزی مثل بیل و کلنگ قابلیت و ظرفیت لازم برای بحث را ندارد. ولی اگر یک روزی همین بیل و کلنگ هم قابلیت بحث پیدا کند و یک دستگاهی برای خودش پیدا کند ، در این صورت کسانی که دغدغه‎‎‌ی لازم را داشته باشند و بدانند که از مطرح شدن فلسفه‌ی آن سودی می‌برند می توانند فلسفه‌ی آن را هم مطرح کنند. مثلاً شاید اگر ۳۰ سال پیش می گفتند فلسفه ی زبان موجب خنده می‌شد ولی امروز به یک دغدغه جهانی مهم تبدیل شده است.

      از همین جا دقت کنید که فلسفه ی مضاف با فلسفه ی مطلق خیلی فرق دارد . در فلسفه ی مطلق یا همان فلسفه ی اولی و اعلاء وجود به ماهو وجود ، موجود بما هو موجود محل بحث است.

جایگاه توصیف و توصیه در فلسفه‌های مضاف

      بحث مهمی که در نشست پیشین از کنار آن شتابان گذشتیم این است که آیا در فلسفه های مضاف فیلسوف فقط وضعیت دانش مضاف‌إلیه را توصیف می کند یا این که می تواند به ارباب آن دانش که در درون خود آن دانش به تحقیق و مطالعه مشغولند توصیه بکند؟ در واقع توصیف کردن نگاه به آینده ندارد مگراینکه بخواهد بر اساس گذشته گزارش دهد.

در فلسفه ی اولی کار فیلسوف توصیف است . صدرا در اسفار توصیفگر هستی است ممکن است صدها نوآوری هم در همین توصیف هستی داشته باشد اما نوآوری‌اش هم در حیطه توصیفگری او است . مثلا اگر به کسی بگویند این کلاس را وصف کن ، وصف و گزارش او ممکن است هنرمندانه باشد و ممکن است بی‌هنرانه باشد.

    اما در فلسفه مضاف ممکن است فیلسوف در نتیجه توصیفهایش کاستیها یا رخنه‌ها یا کجیهایی در آن دانش بیابد که بخواهد برای ترمیم آن رخنه‌ها یا اصلاح آن کاستی ها توصیه‌هایی به ارباب آن دانش بکند.

ممکن است بگوئیم کار فیلسوف فقه فقط توصیف نیست بلکه نظریه پردازی ، نو آوری ، توصیه ، تاسیس ، طرح یا تبویب جدید هم در دستور کار او است مثلا در فلسفه ی فقه ممکن است بگوئیم فقط توصیف است و گزارش است چنان که ممکن است بگوئیم یک فیلسوف فقه می تواند نظریه‌ی اصولی هم بدهد. یا توصیه و طرح جدید هم داشته باشد . فرض کنید فیلسوف فقه منابع چهارگانه به سه تا تغییر دهد یا به پنج تا تغییر بدهد و نظریه خود را اثبات هم بکند .

   فیلسوف فقه به شرطی می تواند از توصیف گذر کند و وارد نظریه پردازی به معنای ابداع ، اختراع ، توصیه و  پیشنهاد بشود که علاوه بر فیلسوف فقه بودن یک فقیه و اصولی هم باشد. یعنی هر فیلسوف فقهی نمی تواند وارد این صحنه شود. چون یک نفر – مثل بعضی از مستشرقین- می تواند فقیه نباشد اصولی هم نباشد ولی خیلی زیبا دانش فقه را توصیف کند چنین کسی می تواند در بخش توصیفی فلسفه ی فقه فیلسوف فقه بشود ولی صلاحیتها و پیش نیازهای تئوریک لازم برای ورود به بخش نظریه‌پردازی و توصیه‌گری را ندارد.

گستره‌ی مسائل فلسفه‌ی فقه

با توجه به تنوع شخصیت فقیهان مختلف ، اختلاف سطح علمی آنها و شرایط تاریخی خاصی که در آن شرایط به فقاهت مشغول بوده‌اند روش‌شناسی فقاهت آنان یکی از بایسته‌های پژوهشی روزگار ما است. مثلا شما روش شیخ انصاری را بررسی کنید؛ شیخ چگونه وارد بحث می شود و چقدر از لغت استفاده می کند . چقدر از قرآن استفاده می کند. مسلکش اصولی است یا اخباری؟ از مصلحت و عرف و نهادهای غیر ملفوظ چقدر استفاده می کند؟ نظام سازی در فقه شیخ انصاری (ره) چقدر پر رنگ است؟ آیا در حدی هست که بتوان یک نظام اقتصادی از مکاسب بیرون کشید ؟

اما این که آیا این  بحثهای روش‌کاوانه هم جزء مسائل فلسفه فقه هست یا نه این پرسش قابل بحث است. به نظر این جانب با یک نگاه اعم روش‌شناسی فقاهت فقیهان هم جزء مسائل فلسفه ی فقه قرار می گیرد. بنا بر این مباحث را این گونه عنوانگذاری می‌کردم:

ـ چیستی شناسی فلسفه های مضاف

ـ اقسام آن

ـ تفاوت آن با فلسفه ی مطلق

تمام اینهایی که بحث کردیم را شما تحت این عناوین حساب کنید .

 بحث دوم : تبار شناسی دانش فلسفه فقه و پیشینه ی آن

درست است که برخی از مسائل این دانش در گذشته به صورت از هم گسسته‌ای مورد بحث قرار می گرفته اما پراکندگی و از هم گسیختگی آن مباحث مانع از این می‌شود که آن مباحث از هم گسسته را یک دانش مستقل بدانیم چون مولفه های ساختاری یک علم را ندارند.

    بنا بر این منظور ما از تبار شناسی فلسفه‌ی فقه تبارشناسی گفتگوهای پراکنده‌ای که ممکن است درباره‌ی برخی از مسائل فلسفه‌ی فقه یافت شود نیست، وقتی می گوییم تبار یک دانش منظور یک دانش با عنوان دانش و با هویت یک دانش و با مولفه های یک دانش است. پیشینه فلسفه فقه با این هویت به همین یکی دو دهه‌ی قبل بر می گردد.

بررسی تعاریف ارائه شده برای فلسفه فقه

در تعریف فلسفه ی فقه نیز مثل هر مسئله دیگری روش طبیعی این است که اول چند تا نظریه را ببینیم . چند تا تعریف را ببینیم تا بدانیم دیگران چه کرده اند و ببینیم چیز جدیدی باید ارائه کنیم یا باید یکی از همانها را انتخاب کنیم ؟

 تعریف اول :

یکی از اساتید معروف، فلسفه فقه را چنین تعریف می کند :

 «فلسفه ی فقه مباحثی است که به کلیت فقه می پردازد و به آن دسته از پرسشهای اساسی که رویاروی کل فقه قرار دارد پاسخ می دهد . مباحثی که روند کار فقه را در دو حوزه ، یکی کل فقه و دیگری کار فقیه، بررسی می کند .»

 بررسی و نقد تعریف اول :

در این تعریف، فلسفه ی فقه را “مباحثی” معرفی کرده‌اند. یعنی در واقع جنس را “مباحث” گرفته اند .شاید منظور از مباحث ، “مجموعه مسائل” باشد . از اینکه گفته: “به کلیت فقه می پردازد” چنین  برداشت میشود که این دانش را ناظر قلمداد کرده . از این هم که می گوید: “کلیت فقه” می خواهد بگوید که درون فقه نمی رود ، چون اگر درون  فقه برود دیگر می شود خود فقه نه فلسفه فقه. بعد هم می گوید: “از پرسشهای اساسی” چون فلسفه ی مضاف به مسائل جزئی نمی پردازد . اما در قسمت آخر این تعریف یک آشفتگی هست چون در پایان تعریف می گوید:

«فلسفه ی فقه اندیشیدن درباره ی مبانی ، هدف ، منابع احکام و تمهید نظریه های کلی درباره ی شیوه ی تحقیق و تفسیر است .»

شاید منظورش از “مبانی” همان مصالح و مفاسد باشد و منظورش از “تمهید نظریه های کلی” ، استنباط باشد .

این تعریف یک اشکال دارد و آن اینکه فلسفه ی فقه بالاخره اندیشیدن است یا بحث و مباحث است ؟

فلسفه ی فقه یک دانش است که هیچ وقت دانش را نباید به “اندیشیدن” تعریف کرد . مثلا شما نحو را یا اصول فقه را یا صرف را به اندیشیدن ، فکر کردن و تامل کردن تعریف نمی کنید.

تعریف دوم :

یکی از فضلای معاصر این تعریف را ارائه کرده است: «فلسفه فقه  مجموعه تاملات نظری و تحقیقی در مورد فقه است»

نقد تعریف دوم :

این تعریف هم نادرست است چون تامل یک فرایند است ولی دانش -که فلسفه ی فقه هم یک دانش است- برایند است هیچ وقت نباید برایند را به فرایند تعریف کرد.

 تعریف سوم :

یکی از تعریف ها هم این است :

«فلسفه فقه از دانش های درجه دوم است که به مبانی نظری و تحلیلی درباره ی فقه می پردازد . به تحقیق موضوع، محمول ، مسائل ، مبادی ، مقدمات ، نمایات ، طرق روش شناسی فقه و ارتباط آن با علوم و پدیده های دیگر می پردازد .»

نقد تعریف سوم :

مشکل این تعریف این است که می گوید به تحقیق موضوع فقه ، محمول فقه ، مسایل فقه ، و . . . .

سوال این است که منظور شما از فقه استنباط است یا دانش؟ مثلا وقتی می گوئیم: روش فقهی فلان شخص ، یعنی روش استنباط او یعنی عملیات او، حال اگر فقه به معنای عملیات استنباط باشد ، فلسفه ی فقه می شود فلسفه ی مضاف به یک پدیده نه فلسفه مضاف به یک دانش.

 

   ثمره ی این بحث کجا ظاهر می شود؟ اگر ما گفتیم منظور از فقه فقط استنباط است یا این که استنباط هم بخشی از منظور ما است می توانیم -بلکه باید- روش شناسی فقاهت را که یکی از مباحث مهم است در فلسفه ی فقه بیاوریم ولی اگر گفتیم در فلسفه ی فقه به فقه به مثابه‎‌ی یک دانش نگاه می شود ، دیگر بحثهای روش‌شناختی  جزء مباحث فلسفه ی فقه نیست  اگر هم بحث شود نوعی استطراد است .

حتی ممکن است فقه را هیچکدام از اینها نگیریم  نه دانش و نه عملیات بلکه فقه را به معنای احکام الهی بگیریم ، اگر اینگونه باشد در واقع فلسفه ی فقه یعنی فلسفه ی احکام ، فلسفه ی شریعت که می شود بخشی از فلسفه ی دین یعنی زیر مجموعه ی فلسفه ی دین می شود و باز هم ربطی به فلسفه فقه پیدا نمی کند.

اینک سوال این است که با این وضعیت از این حضرات باید پرسید که شما اول منظورتان از فقه را روشن کنید بعد واژه‌ی فلسفه را به آن مضاف کنید.

نوشتن دیدگاه


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید